Bebek beslenmesinde inek sütü en az 1 yaş sonuna kadar kullanılmamalıdır. Fakat yapılan araştırmalar annelerin zamanından önce inek sütü vermeye başladıklarını göstermektedir. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), ilk bir yıl inek sütünün kesinlikle kullanılmamasını ve mümkünse 3 yaşına kadar çocuklara inek sütü verilmemesini önermektedir. Avrupa ülkelerinde 3 yaşına kadar inek sütü bebek için besin değerleri uygun olmadığından kullanılmaz. Marketlerden alınan kutu ve pastörize sütler de, sağlıklı koşullarda üretilmelerine ramen, bebekler için inek sütünün yarattığı olumsuzlukları taşırlar. İnek sütünün bebeğin birinci yılındaki beslenmesine etkileri ve devam mamalarının sağladığı dengeli beslenme olanaklarını şu şekilde özetleyebiliriz:
- Demir, kan oluşumu ve beyin gelişimi için çok önemlidir. Özellikle 4. aydan sonra demir ihtiyacı hızla artar. Yetersiz alımında, demir eksikliği anemisi (kansızlık) görülür. 500 ml. inek sütü ile demir ihtiyacının ancak % 4'ü karşılanabilirken, 500 ml devam formülü ile ihtiyacın % 83'ü karşılanır.
- İnek sütü bebeğin böbrek fonksiyonlarını zorlayacak değerlerde protein içerirken, devam mamaları gerektiği kadar protein içerir ve gerekli tüm amino asitleri sağlar.
- Çinko bebeğin büyüme ve gelişmesi için çok önemlidir. 500 ml. inek sütü bebeğin çinko ihtiyacının ancak %35'ini karşılarken, 500 ml. devam formülü ihtiyacın %70'ini karşılar.
- İyot metabolik aktivite ve büyümeyi düzenleyen hormonların bir parçasıdır. Bebeğin sağlıklı fiziksel ve zihinsel gelişimi için son derece önemlidir. 500 ml. inek sütü bebeğin günlük ihtiyacının ancak % 22'sini karşılarken, 500 ml. devam formülü ihtiyacın %110'unu karşılar.
- Esansiyel yağ asitleri bebeğin sinir sistemi ve beyin hücrelerinin sağlıklı gelişimi için hayati önem taşırlar. Devam formüllerinin içeriklerinde inek sütüne kıyasla esansiyel yağ asitleri çok daha fazla miktarda mevcuttur.
- D vitamini sağlıklı kemik ve iskelet gelişimi için çok önemlidir. 500 ml. inek sütü bebeğin günlük D vitamini ihtiyacının ancak %43'ünü karşılarken, 500 ml. devam maması ihtiyacın %90'ını karşılamaktadır.
- İnek sütü, C vitamini açısından çok yetersizdir. Devam formüllerindeki C vitamini seviyelerinin yükseltilmesinin nedeni, C vitamininin demir emilimi üzerinde kuvvetli etkileri olmasıdır.
Tüm bu bilgileri göz önünde bulundurarak bebeğinize en az 1 yıl sonuna kadar kesinlikle, 3 yıl sonuna kadar da mümkünse, inek sütü ile beslemeyin. İnek sütü kullanmanız gereken her yerde (muhallebi, yoğurt yapımı gibi) devam mamalarını kullanabilirsiniz. İnek sütü ile hazırlamanız gereken hazır ek besinleri ise, mutlaka devam maması ile hazırlamalısınız. Bebeğinizin sağlıklı fiziksel ve zihinsel gelişimini sağlamak için ek besin döneminde günde en az 300 ml. ortalama 500 ml. anne sütü veya devam maması vermelisiniz.
Protein
Beslenme ile yeterli miktarda protein alınamaması, amino asit eksikliğine ve iştah kaybına neden olmaktadır. 1-3 yaş grubu çocukların günde 1300 kalori enerji ve ortalama 13 gram protein almaları gerekmektedir. Protein kaynakları olarak kaliteli proteinler seçilmelidir. Yumurta, süt, yoğurt, balık, tavuk, yağsız kırmızı et çocukların mutlaka tüketmesi gereken besinler olmalıdır.
1-3 yaş grubu çocuklar, günde ½ su bardağı süt, 1 köfte kadar et, ½ kase yoğurt ve 1 ince dilim ekmek yiyerek protein gereksinimlerini karşılayabilirler.
Demir
Demir için hayat veren mineral de denilebilir. Çünkü demir, kanda oksijenin dokulara taşınmasını sağlar. Ayrıca vücutta oluşan karbondioksitin akciğerlere taşınıp solunumla atılmasının temel direğidir. Beyin fonksiyonları ve bağışıklık için gereklidir. Yetersizliğinde demir eksikliği anemisi gözlenir, ve iştah kaybı, solukluk, yorgunluk ve mental performansta azalma en önemli belirtileridir. Besinlerle iki farklı formda demir alırız. Bunlara hem ve hem olmayan demir denilir. Bu iki demir kaynağını birbirinden ayıran en önemli özellik, alındıktan sonra hem demirinin hem olmayan demire göre emiliminin daha fazla olmasıdır.
Hem demiri hayvansal kaynaklı besinlerde; kırmızı et, tavuk eti, balık eti, yumurtada bulunurken, hem olmayan demir bitkisel kaynaklı besinlerde; kuru baklagiller, börülce, ıspanak, havuç, patates, kuru meyveler, bezelye, semiz otunda bulunur. Pişirme ile hem demirinde değişiklik olmazken, hem olmayan demirin haşlama ile sebzelerdeki demirin % 20'si, işlem görmüş tahılların ise % 70-80'i kaybolur.
1-3 yaş grubu çocuklar günde 7 mg demir almalıdırlar.
HEM DEMİRİ
| BESİN ADI |
MİKTAR |
DEMİR (mg) |
| |
|
|
| Dana eti |
3 köfte kadar |
3 |
| Sardalya |
3 köfte kadar |
2.4 |
Hindi ve kuzu eti
|
3 köfte kadar |
2 |
| Diğer balıklar |
3 köfte kadar |
1 |
HEM OLMAYAN DEMİR
| BESİN ADI |
MİKTAR |
DEMİR (mg) |
Soya fasulyesi (pişmiş)
|
½ kase
|
4.4 |
| Mercimek (pişmiş) |
½ kase
|
3.3 |
| Patates (fırınlanmış) |
1 orta boy
|
2.8 |
| Kuru fasulye (pişmiş) |
½ kase
|
2.6 |
| Nohut (pişmiş) |
½ kase
|
2.5 |
Kuru incir
|
5 adet
|
2.1 |
| Ay çekirdeği |
1 yemek kaşığı |
1.5 |
| Bezelye (pişmiş) |
½ kase
|
1 |
Bu yaş grubunda demir eksikliği anemisi sıklıkla görülen bir sağlık sorunudur. Bu nedenle demir destekli beslenme çok önemlidir. Mutlaka yağsız kırmızı et, etli sebze yemekleri, kuru baklagillerle beraber C vitamininden zengin sebze veya meyveler, bebeğin beslenmesinde mutlaka bulundurulmalıdır.
1. Sebze yemeklerine kırmızı et, tavuk eti, balık eti ekleyebilirsiniz.
2. Sebze yemeklerine malik asit, sitrik asit ve askorbik asit içeren havuç, patates, domates, karnabahar, lahana gibi sebzeleri ekleyebilirsiniz.
3. Kuru baklagil yemeklerinin yanına C vitamini içeren sebze ve meyveleri ekleyebilirsiniz.
Çinko
Yaklaşık 100 enzimin yapısına giren ve vücutta oluşan biyokimyasal reaksiyonların devamı için çinko gerekli, ve vazgeçilmez minerallerden biridir. Çocuklarda büyüme ve gelişmede, bağışıklık sisteminde, tat ve koku almada, iştahın denetiminde, yaraların çabuk kapanmasında, erkeklerde gelişme çağında testislerin büyümesinde önemli rol oynar.
Yağsız kırmızı ette, derisiz tavuk etinde, kuru baklagillerde, kuru yemişlerde fazla miktarda bulunur.
1-3 yaş grubu çocukların günde 3 mg çinkoyu besinle almalıdırlar.
| BESİN ADI |
MİKTAR |
ÇİNKO (mg) |
Yağsız biftek
|
3 köfte kadar |
8.9 |
| Kuzu incik |
3 köfte kadar |
4.3 |
| Yağsız dana eti |
3 köfte kadar |
4 |
| Hindi eti |
3 köfte kadar |
3.8 |
| Tavuk eti |
3 köfte kadar |
2.4 |
| Yağsız yoğurt |
1 kase
|
2.2 |
| Kuru fasulye |
½ kase |
1.8 |
| Bezelye (pişmiş) |
½ kase |
0.9 |
| Levrek |
3 köfte kadar
|
0.5 |
Tam buğday ekmeği
|
1 ince dilim |
0.5 |
1-3 yaş grubu çocuklarına günde 2 köfte kadar yağsız kırmızı et veya derisiz tavuk eti, ve yanında 1/2 kase yoğurt tükettirilirse günlük çinko gereksinimi karşılanmış olur.
Kalsiyum
Yeni doğmuş bebeğin vücudunda ortalama 30 g kalsiyum bulunur. Vücuttaki kalsiyumun %99’u kemik ve dişlere yerleşmiştir.Büyümenin hızlı olduğu çocukluk döneminde kemik yapımı çok hızlıdır ve kalsiyumun birinci görevi kemik ve dişlerin yapımı, gelişiminin ve sağlığının korunmasıdır. Bunun yanı sıra kalsiyum sinir iletimi için gereklidir.
En iyi kalsiyum kaynakları süt ve ürünleri, yeşil yapraklı sebzeler, fındık-fıstık türevleri, pekmez, susam ve kuru baklagillerdir.
Bebeklik ve çocukluk döneminde günlük 400-700 mg. kalsiyum alınması gerekmektedir.
| BESİN ADI |
MİKTAR |
KALSİYUM (mg) |
| Süt veya yoğurt |
2-3 su bardağı |
600-700 |
| Beyaz Peynir |
4-5 kibrit kutusu kadar
|
555-660 |
| Sebze yemeği |
1 kase
|
70-80 |
| Taze meyve |
2 porsiyon |
40-60 |
Maydanoz
|
½ demet |
35-40 |
| Ekmek |
3-4 orta dilim |
30-40 |
| Pilav, makarna |
1 porsiyon
|
10-15 |
| Kuru baklagil |
½ porsiyon
|
25-30 |
| Pekmez |
2 yemek kaşığı |
60-80 |
Magnezyum
Kemik ve diş yapısında kalsiyum ve fosfor ile birlikte değişmeyen mineral olarak magnezyum bulunur. İnsan vücudunda yaklaşık 300'den fazla metabolik reaksiyona eşlik eder. Kas ve sinir sisteminde etkindir. Yetersizliğinde huzursuzluk, mental bozukluk, sinir ve kas çalışmasında sorunlar ve iştah kaybı görülebilir. Magnezyum; hipertansiyon, preeklemsi, eklemsi, kalp hastalıkları, şeker hastalığı, osteoporosiz, migren ve baş ağrıları, astım tedavisinde kullanılmaktadır. Bunun dışında yüksek miktarda magnezyum alımının, B6 vitamini yetersizliği nedeniyle oluşan okzalat taşlarının birikimini önlediğini gösteren çalışmalar bulunmaktadır.
En iyi kaynakları, badem, ceviz, fındık, kuru baklagiller ve yeşil yapraklı sebzelerdir.
1-3 yaş grubu çocukların günde 80 mg magnezyumu beslenmeyle alması gerekmektedir.
| BESİN ADI |
MİKTAR |
MAGNEZYUM (mg) |
Buğday ekmeği
|
3 orta dilim |
117 |
| Kepekli pirinç |
1 kase
|
84 |
| Badem |
1 çay bardağı
|
81 |
| Ispanak (pişmiş) |
½ kase
|
78 |
| Pazı (pişmiş) |
½ kase |
75 |
| Kuru fasulye (pişmiş) |
½ kase |
63 |
Fındık
|
½ çay bardağı |
49 |
| Bamya (pişmiş) |
½ kase |
45 |
Muz
|
1 orta boy |
34 |
Portakal
|
1 orta boy |
17 |
1-3 yaş grubu çocuklar günlük magnezyum gereksinimlerini, günde ½ kase kuru baklagil ve ekmeğini buğday ekmeği olarak tüketirlerse karşılayabilmektedirler.
Fosfor
Fosfor kemik ve diş yapımında görevli mineral olup, hücre zarının yapısında, yüksek enerji oluşumunda da rol oynar. D vitamini ve kalsiyumun emilimini kolaylaştırır. Genelde protein açısından zengin besinler fosfor açısından da zengindir. Genelde besinlerde yaygın olarak bulunması nedeniyle yetersizliğine sık rastlanmaz. Ancak yetersizliğinde iştah kaybı, kansızlık, kaslarda kasılma, kemik yapısında bozulma, infeksiyonlara kaşı aşırı duyarlılık ve yürümede zorluk görülür.
Et, tavuk, balık, kuru baklagiller, yağlı tohumlar, süt ve süt ürünleri en zengin fosfor kaynaklarıdır.
1-3 yaş grubu çocukların günde 460 mg fosforu beslenmeyle alması önerilmektedir.
| BESİN ADI |
MİKTAR |
FOSFOR (mg) |
Yoğurt
|
1 kase |
383 |
| Mercimek (pişmiş)* |
½ kase |
356 |
Balıklar (pişmiş)
|
1 orta boy
|
252 |
| Yağsız süt |
1 kase |
247 |
Dana eti
|
3 köfte kadar |
173 |
Hindi eti
|
3 köfte kadar |
173 |
Tavuk eti
|
3 köfte kadar |
155 |
| Badem* |
½ çay bardağı
|
139 |
Peynir
|
1 karper kadar
|
131 |
| Yumurta (pişmiş) |
1 adet
|
104 |
Tam buğday ekmeği*
|
1 ince dilim
|
64 |
*Yağlı tohumlar, tam taneli tahıllar ve bitkisel kaynaklı fosforun emilimi diğer kaynaklara göre % 50 daha azdır.
1-3 yaş grubu çocuklar günde 1 kase yoğurt ve 1 adet yumurta yiyerek günlük fosfor gereksinimlerini karşılarlar.
İyot
İyot, insan vücudunda çok az miktarda bulunan normal büyüme ve gelişme için gerekli bir eser elementtir. Beyin ve sinir hücrelerinin normal büyüme ve gelişmesini sağlar. Yetersizliğinde gelişim gerilikleri ve guatr başta olmak üzere bazı hastalıklar görülür.En iyi kaynakları Tuzlu su balıkları, kabuklu deniz mahsülleri ve tahıl ürünleridir. Günlük alınması gereken iyot miktarı bebek ve çocuklarda 40-70 mcg dır.
BESİN ADI
|
MİKTAR |
İYOT (mg) |
| Süt |
1 çay bardağı |
4,15 |
| Yumurta |
1 adet |
13,40 |
| Beyaz peynir |
1 kibrit kutusu kadar |
4,56 |
| Tavuk |
1 porsiyon |
62,75 |
Ispanak
|
1 kase
|
40,20 |